Zero złotych i zero lat więzienia. Tyle grozi za rozgniecenie komara w Polsce, bo komar zwyczajny nie jest gatunkiem chronionym i żaden przepis nie stoi na jego straży. Pytanie jednak pojawia się co lato i warto mu poświęcić chwilę uwagi – bo w ogrodzie żyją owady, które wyglądają podobnie do komarów, a zlikwidowanie ich może już mieć konsekwencje. I to całkiem realne.
Co mówi ustawa – dlaczego komary nie są chronione
Ochrona gatunkowa zwierząt w Polsce opiera się na Ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz Rozporządzeniu Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. To właśnie załącznik do tego rozporządzenia wymienia konkretne gatunki, których niszczenie, chwytanie i niepokojenie jest zakazane.
Komary (rodzina Culicidae) w Polsce reprezentuje ok. 45 gatunków, w tym Culex pipiens (komar brzęczący), Aedes vexans (komar uciążliwy) i kilkanaście innych pospolitych gatunków. Żaden z nich nie figuruje w wykazach gatunków chronionych. Komary są dipterami (muchówkami), a ta gromada owadów jest w Polsce chroniona bardzo wybiórczo – obejmuje głównie nieliczne gatunki z innych rodzin, nie komary.
Z perspektywy Ustawy o ochronie zwierząt (z dnia 21 sierpnia 1997 r.) owady w ogóle są traktowane inaczej niż kręgowce. Ustawa koncentruje się na ochronie przed nieuzasadnionym cierpieniem zwierząt zdolnych do jego odczuwania – a owady, w przeciwieństwie do ssaków i ptaków, nie są objęte tymi przepisami w analogiczny sposób.
Formalny wniosek: zabicie komara nie jest przestępstwem, wykroczeniem ani nawet naruszeniem jakiegokolwiek przepisu administracyjnego.
Owady, których zabić nie wolno – i które można spotkać w ogrodzie
Tu zaczyna się ciekawszy temat. W ogrodzie żyją owady pod ochroną gatunkową, za których zabicie lub niszczenie siedlisk grozi grzywna na mocy Art. 131 Ustawy o ochronie przyrody – kara aresztu albo grzywna do 5 000 zł, orzekana przez sąd lub mandat wystawiany przez straż ochrony przyrody.
Trzmiele (Bombus spp.) – wszystkie gatunki trzmieli dziko żyjących w Polsce są objęte ochroną gatunkową. Trzmiel ziemny, trzmiel kamiennik, trzmiel ogrodowy – wyglądają jak duże, pulchne pszczoły pokryte żółtymi i czarnymi pasami. Niszczenie gniazd trzmieli (często zakopanych w ziemi lub w kompostowniku) podczas prac ogrodowych jest naruszeniem przepisów.
Ważki (Odonata) – zdecydowana większość krajowych gatunków ważek jest chroniona. Ważki są naturalnymi drapieżnikami komarów – dorosłe ważki polują na komary w locie, a larwy ważek zjadają larwy komarów w wodzie. Niszczenie ważek lub ich siedlisk jest więc podwójnie nierozważne.
Biegacz fioletowy (Carabus violaceus) i inne gatunki biegaczy – chronione, żyją w ogrodach i zjadają larwy owadów glebowych.
Jelonek rogacz (Lucanus cervus) – jeden z największych chrząszczy w Polsce, objęty ochroną ścisłą. Samce mają charakterystyczne „poroże” z żuwaczek. Larwy żyją w starym, próchniejącym drewnie przez kilka lat.
Kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo) – chroniony chrząszcz związany ze starymi dębami.
Motyle, w tym modraszek arion, niepylak apollo, paź królowej – wiele gatunków motyli jest pod ochroną ścisłą lub częściową.
Rola komara w ekosystemie – czy powinniśmy go chronić
Komary budzą powszechną niechęć, ale mają swoje miejsce w łańcuchu pokarmowym. Są pokarmem dla jaskółek, jerzyk, jerzyków, trzciniaków, wielu gatunków ptaków śpiewających, płazów (żab, ropuch, traszek), ryb, pająków, ważek i wielu innych drapieżników. Larwy komarów żyjące w wodzie są ważnym składnikiem diety ryb i larw innych owadów.
Masowe, chemiczne zwalczanie komarów na dużą skalę – opryski biobójcze stosowane przez samorządy nad zbiornikami wodnymi – bywa przedmiotem kontrowersji ekologicznych właśnie dlatego, że środki eliminujące larwy komarów niszczą jednocześnie larwy wielu innych wodnych bezkręgowców. Jako indywidualny ogrodnik „polujący” na komary klaskając w dłonie – nie masz się o co martwić. Równowaga ekologiczna wytrzyma.
Skuteczna ochrona ogrodu przed komarami – bez paragrafu i bez przesady
Zamiast gonić po ogrodzie z łapaczką, warto ograniczyć warunki sprzyjające rozmnażaniu się komarów. Samice komara składają jaja wyłącznie w stojącej wodzie – wystarczy kilka centymetrów w podstawce pod doniczkę, w starej oponie czy w kałuży przy oczku wodnym.
Praktyczne kroki redukujące populację komarów na działce:
- Opróżniaj regularnie wszelkie pojemniki ze stojącą wodą (podstawki, wiadra, brodziki dla ptaków – wymieniaj wodę co 2-3 dni lub wpuść do brodzika kilka ryb).
- Oczko wodne z rybami (karasie, karpie) lub z larwami pożytecznymi kontroluje populację larw komarów biologicznie.
- Sadzić rośliny odstraszające komary: lawenda, kocimiętka, cytrynowe ziele, majeranek, bazylia w donicy przy wejściu do domu. Działają przez zapach, nie są panaceum, ale redukują liczbę komarów w najbliższym otoczeniu.
- Bateria LED lub świeca z cytronellą na tarasie skutecznie ogranicza zasięg komarów w promieniu kilku metrów.
- Moskitiery w oknach i drzwiach to jedyne w pełni skuteczne rozwiązanie dla wnętrza.
Lampy owadobójcze UV przyciągają wiele owadów – niestety nie tylko szkodniki, ale też ćmy, chrząszcze pożyteczne i owady zapylające. Stosuj je z rozmysłem, z dala od ogrodowych kwiatów i nocnych roślin.
A co z innymi krajami – czy gdzieś komar jest chroniony
Pytanie brzmi przewrotnie, ale kilka krajów ma ciekawsze regulacje niż Polska. W Chinach istnieją przepisy chroniące rzadkie gatunki dipterów z rodzin innych niż Culicidae. W krajach UE dyrektywa siedliskowa (92/43/EWG) chroni określone gatunki bezkręgowców, ale komary nie należą do żadnej z wymienionych rodzin chronionych.
Znany jest też przypadek ze Szwajcarii, gdzie na terenie pewnego rezerwatu przyrody zakazano zakłócania „spokoju zwierząt” – co teoretycznie mogłoby obejmować komary, gdyby ktoś chciał to interpretować bardzo rozszerzająco. W praktyce żaden szwajcarski sąd nie rozpatrywał sprawy o „morderstwo komara”.
FAQ
Czy za zabicie trzmienia grozi kara? Tak – trzmiele są gatunkami chronionymi w Polsce. Zabicie trzmienia lub zniszczenie jego gniazda może skutkować karą grzywny na mocy Art. 131 Ustawy o ochronie przyrody. W praktyce mandaty za pojedyncze zdarzenia zdarzają się rzadko, ale niszczenie gniazd trzmieli podczas kopania czy remontów może przyciągnąć uwagę straży ochrony przyrody, jeśli zostanie zgłoszone.
Czy oprysk ogrodu na komary jest legalny? Zależy od środka i sposobu stosowania. Biobójcze środki na komary (repelenty stosowane na ciało, aerozole do pomieszczeń) są w Polsce dostępne legalnie i ich stosowanie jest w pełni legalne. Opryski zewnętrzne na roślinność lub zbiorniki wodne środkami owadobójczymi mogą podlegać przepisom o stosowaniu środków ochrony roślin – sprawdź etykietę produktu i ewentualnie wymagania lokalne.
Czy ważka jest chroniona w Polsce? Tak, zdecydowana większość krajowych gatunków ważek jest objęta ochroną gatunkową. Ważki są pożytecznymi drapieżnikami – ich larwy w oczku wodnym naturalnie redukują populację larw komarów. Warto je chronić z czysto praktycznych pobudów: działają jak biologiczna kontrola szkodników.
Co to jest larwicyd i czy mogę go użyć w ogrodzie? Larwicyd to środek eliminujący larwy komarów w wodzie. Najpopularniejszy biologiczny larwicyd to Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) – naturalnie występująca bakteria selektywnie toksyczna dla larw komarów i muszek, bezpieczna dla ludzi, ryb, pszczół i większości innych owadów. Dostępny w postaci granulek lub tabletek do zbiorników wodnych. W Polsce sprzedawany jako środek biobójczy lub preparat ogrodniczy.
Co naprawdę najlepiej działa przeciwko komarom w ogrodzie? Kombinacja: eliminacja stojącej wody (likwidacja miejsc lęgowych), ryby lub Bti w oczku wodnym, moskitiery w pomieszczeniach, repelent na skórę podczas wieczornych aktywności w ogrodzie. Żadna pojedyncza metoda nie eliminuje komarów w 100% – ale połączenie trzech-czterech redukuje uciążliwość do minimum.
Jestem budowlańcem z wykształcenia i pasji. Od 15 lat pracuję przy innowacyjnych projektach budowlanych oraz remontowych w całym kraju. W wolnych chwilach zajmuje się swoim ogrodem, jeżdżę na rowerze po lesie oraz czytam książki.
